118-نقش علوم مختلف در فرآیند توسعه از دیدگاه دکتر حسین عظیمی- خسرو نورمحمدی

برای دریافت فایل وورد مقاله به لینک زیر مراجعه نمایید:

http://noormohamadi2004.persiangig.com/document/oloom-mokhtalef.doc

------------

 

 

 

 

عنوان مقاله: نقش علوم مختلف در فرآیند توسعه

(از دیدگاه دکتر حسین عظیمی)

 

 

تهیه کننده:

خسرو نورمحمدی

 

 

 

 

ارایه در جمع مدیران ومحققان مراکز جهاددانشگاهی واحد تهران

 

مکان:

مرکز مطالعات توسعه جهاد دانشگاهی واحد تهران

 

شهریور 1387

 

 

 

 

 

 

 

فهرست مطالب

 

عنوان                                                                                                                     صفحه

1- مقدمه.............................................................................................................................................................. 4

2- تاریخچه مباحث علم اقتصاد و اقتصاد توسعه............................................................................................. 5

2-1- علم اقتصاد به عنوان یک علم اجتماعی....................................................................................... 5

2-2- پیدایش علم اقتصاد و اقتصاد توسعه............................................................................................. 8

2-3-  برخی ویژگی‌های عمده نظام اقتصادی سرمایه‌داری محض (لیبرالیسم محض اقتصادی)..... 11

 2-4- توسعه چیست؟............................................................................................................................... 14
3-  نقش و ویژگی ساختارهای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی در فرآیند توسعه............................ 19

3-1- ساختار سیاسی................................................................................................................................. 19

3-2- ساختار اجتماعی............................................................................................................................... 26

3-3-  ساختار فرهنگی.............................................................................................................................. 28

3-4- ساختار اقتصادی.............................................................................................................................. 29

4- اصول ثابت در فرایند توسعه......................................................................................................................... 29

5- نهادهای پانزده گانه توسعه........................................................................................................................... 29

5-1-  دموکراسی....................................................................................................................................... 30

5-2-  نهاد قضایی..................................................................................................................................... 30

5-3- رسانه‌های جمعی............................................................................................................................. 31

5-4-  دانشگاه و آموزش عالی................................................................................................................. 31

5-5-  احزاب سیاسی................................................................................................................................ 32

5-6-  نهاد مؤسسات نظریه پردازی، مجامع علمی‌‌و مؤسسات تحقیقی.............................................. 32

5-7-  مؤسسات پژوهش‌های کاربردی................................................................................................... 32

5-8-  ساختار بودجه دولت....................................................................................................................... 33

5-9-  نظام آموزشی فنی و حرفه ای...................................................................................................... 34

5-10-  مجامع و تشکیلات صنعتی– تولیدی شرکت‌های سرمایه گذاری.......................................... 34

عنوان                                                                                                                     صفحه

5-11-  نظام آموزش عمومی .................................................................................................................. 34

5-12-  زیرساخت‌های اقتصادی ............................................................................................................ 35

5-13-  زیرساخت‌های اجتماعی ............................................................................................................. 35

5-14-  نظام پیوستگی اقتصاد در جهان ................................................................................................ 35

5-15-  نظام تشنج زدایی از روابط خارجی ........................................................................................... 35

6 - نمونه‌هایی از نهادسازی و عملکرد نهادها ................................................................................................. 35

6-1-  نمونه اول ....................................................................................................................................... 36

6-2-  نمونه دوم ....................................................................................................................................... 40

7- مراکز تحقیقاتی، سرمایه انسانی و توسعه .................................................................................................. 41

8 ـ‌ نظام پژوهشی کشور .................................................................................................................................... 47

9- نتیجه‌گیری .................................................................................................................................................... 52

منابع و مأخذ.......................................................................................................................................................... 56

 

 

 

 

 

 

 

 


1- مقدمه

  در مقاله حاضر تلاش شده با استفاده از نظریات دکتر حسین عظیمی‌‌به مباحث توسعه و رابطه علوم مختلف در این فرآیند پرداخته شود. قطعا ماحصل اصلی اینکار به اندیشه‌های ایشان تعلق داشته و نقایص و کاستی‌ها متوجه اینجانب می‌‌شود.

  طی30 سال گذشته بیش از1000 میلیارد دلار از محل ذخایر نفت و گاز کشور به اقتصاد ایران تزریق گردیده است. طی همین مدت شاهد تلاش‌های شبانه روزی حجم بزرگی از مدیران در بخش‌های دولتی و خصوصی بوده ایم. نیروی کار کشور نیز در همین دوره به تلاش و کوشش فراوان و مشقت باری مشغول بوده‌اند. در همین زمان نظام آموزشی کشور گسترش فراوان یافته و بیش از 15 برابر شده و به جایی رسیده که در حال حاضر از هر سه نفر جمعیت ایران یک نفر در محیط‌های آموزشی (دبستان، دبیرستان و دانشگاه) می‌باشد. طی همین مدت موفقیت‌های واقعی در زمینه پایه‌گذاری و گسترش صنایع اساسی فولاد، پتروشیمی، سدسازی، نانو و... به دست آمده است. باز هم در همین دوره شاهد تخصیص منابع عظیم به حوزه‌های زیربنایی (سدسازی، راه‌سازی، گسترش راه آهن، گسترش ارتباطات و...) بوده ایم. علی رغم این همه، تولید سرانه جامعه به قیمت‌های ثابت، طی این دوران طولانی ثابت مانده و احتمالا کاهش یافته است. چرا؟

مگر نه این است که بر اساس اصول اولیه علم اقتصاد تزریق منابعی به این وسعت، گسترش بی سابقه نظام آموزشی، وجود مدیران تلاشگر، تلاش نیروی انسانی فراوان، وجود مراکز علمی‌‌و تحقیقاتی، اجرای پروژه‌های عظیم زیربنایی، ایجاد و گسترش چشمگیر صنایع مادر و اساسی باید به افزایش واقعی تولید سرانه می‌انجامید؟ چرا این نتیجه به دست نیامده است؟ و چرا توسعه حاصل نشده است؟  

چرا علیرغم همه این تلاش‌ها هنوز تحقق توسعه در ایران با مشکلات اساسی روبرو است؟  راه حل‌ها در کجاست؟ و....

واقعاً باید نگران باشیم که چرا درصد استفاده ما از ظرفیت‌هایمان تا این حد کم است و چرا ما تا این حد توان توسعه نیافته‌ایم؟ چرا نمی‌توانیم از ظرفیت‌هایمان استفاده کنیم و نیازهای به حق مردم خود را تامین کنیم؟ آیا مردم ما شایسته آن نیستند که از زندگی انسانی شرافتمندانه‌ای از دیدگاه مادی و تامین نیازهای عرفی برخوردار باشند؟ آیا ظرفیت جامعه ما اجازه این کار را نمی‌دهد؟ می‌دانیم که چنین نیست و مثلاً اگر از 3% بهره‌برداری از ظرفیت فعلی (در مقایسه با کشورهای توسعه یافته) به 15% برسیم، ضمن آنکه شغل‌های فعلی ما می‌تواند خیلی کاراتر باشد، زمینه‌های ایجاد شغل بسیاری داریم. به عبارت دیگر، ما در ایران و پیش روی خود، هم مشکلات بزرگ داریم و هم امکانات عظیم. یعنی این ظرفیت استفاده نشده به ما می‌گوید که چقدر امکانات در پیش روی ماست ضمن اینکه هشداری تکان دهنده برای ماست که تا چه حد در تشکیل سرمایه انسانی و در ایجاد نهادهای علمی‌‌جدید عقب مانده‌ایم و نتوانسته‌ایم توسعه را محقق سازیم.

 در پاسخ به همین سوالات است که در این مقاله سعی می‌‌شود با استفاده از نظریات مرحوم دکتر حسین عظیمی، نظریه پرداز توسعه کشور به تعاریف و مفاهیم توسعه پرداخته و نقش علوم مختلف و تحقیقات علمی‌‌را در این زمینه بررسی نمایم.      

2- تاریخچه مباحث علم اقتصاد و اقتصاد توسعه

همه می‌‌دانیم که ریشه پیدایش علوم به معنای تجربی آن به زمان رنسانس باز می‌‌گردد. اصولا تحولات 300 ساله رنسانس توانست دو اثر عمده از دیدگاه علمی‌‌بگذارد که منشاء پیدایش انقلاب صنعتی و پیدایش و تحولات بعدی علوم شد.

این دو اثر عبارتند از : اول اینکه بشر برای اولین بار به این باور فرهنگی رسید که هر حادثه یا واقعیتی (اعم از فقر، بیماری و...) دارای علت و یا عللی است و دوم اینکه می‌‌توان این علت یا علل را از طریق علوم تجربی کشف و نسبت به تغییر یا استفاده از آن اقدام نمود.

از همین زمان است که رفته رفته علوم مختلف همانند ستاره شناسی، فیزیک، پزشکی و... و سپس علوم انسانی همچون اقتصاد، جامعه شناسی، مدیریت و.... پا به عرصه وجود می‌‌گذارند. لذا علم به مفهوم تجربی علی الاصول از زمان انقلاب صنعتی مطرح است.

2-1- علم اقتصاد به عنوان یک علم اجتماعی

لازم است برای درک بهتر مباحث بعدی و نتایج بکار برده شده در این مقاله در ابتدا به ماهیت و روش شناسی علم اقتصاد به عنوان یک علم اجتماعی بپردازیم. لازم به ذکر است این موارد وجه مشترک تمامی‌‌علوم تجربی اجتماعی نیز هستند.

  • ماهیت و روش شناسی علم اقتصاد به عنوان یک علم اجتماعی

”علم اقتصاد، یک علم تجربی ـ اجتماعی، مولود انقلاب صنعتی، پرورش یافته در دامان عصر نوین تاریخی و در سیر پیشرفت خود همگام با تحول در جامعه صنعتی است. البته تعریف علم اقتصاد بر اساس روش تحقیق در این علم تعریفی خواهد بود که سایر علوم اجتماعی مانند جامعه‌شناسی و علم سیاست را نیز در بر خواهد گرفت.“

 

  1. 1.      علوم تجربی و واقعیتها

”همة علوم تجربی در این نکته مشترک‌اند که تماماً از واقعیت بیرونی و یا به زبان دقیقتر از درکی ویژه از واقعیت بیرونی شروع می‌شوند، آنگاه به دنیای تفکر و اندیشه پا می‌گذارند، و در نهایت به واقعیت بازمی‌گردند. به علاوه، این حرکت به طور مداوم تکرار می‌گردد و این تکرار به پویایی و تغییر در هر سه زمینه مورد بحث یعنی واقعیت بیرونی، نحوه تفکر و اندیشه، و کاربرد می‌انجامد.“

 

واقعیت بیرونی

(مشاهده و مطالعه)

 

تفکر و اندیشه

(بررسیهای انتزاعی)

 

واقعیت بیرونی

(کاربرد)

  1. 2.      تاریخی بودن مفاهیم در علوم تجربی

مفاهیم در علوم تجربی، مفاهیمی‌‌تاریخی هستند. به عبارت ساده‌تر، در علوم تجربی نباید انتظار مفاهیم ازلی ـ ابدی را داشت. دلیل این امر اینکه، باید ابتدا واقعیتی در جهان خارج اتفاق افتد (حادث شود) تا این واقعه در صورت وجود شرایط مناسب، مورد توجه دانشمند علوم تجربی قرار گیرد و مطالعه شود. لذا روشن است که مفاهیم در علوم تجربی دارای تاریخ مشخص هستند، در نقطه‌ای از زمان و مکان زاده می‌شوند همراه با زمان در همان مکان اولیه و یا در سایر مکانها نشو و نمو می‌یابند و تکمیل می‌شوند. به این صورت است که به عنوان مثال اگر در علم اقتصاد از کارگر، یا از سرمایه‌دار، یا از مفهوم کارایی و تخصص بهینه منابع صحبت می‌کنیم، باید دقت داشته باشیم که زمینه و متن تاریخی مربوط به این مفاهیم کدام‌اند. در همین زمینه باید از خود بپرسم که آیا قبل از دوران نوین تاریخی اساساً ”سرمایه‌دار“ وجود داشته است؟‌ آیا می‌توان در بحث علمی، از اندیشه و تئوری علمی‌‌اقتصادی در دوران افلاطون و سقراط سخن گفت؟ ]آیا می‌توان از توسعه اقتصادی در 500 سال قبل صحبت به میان آورد؟[ یا اینکه اساساً باید توجه داشت که علم اقتصاد، همانند بخش عمده علوم تجربی ـ اجتماعی موجود، مولود انقلاب صنعتی است و این علوم و این مفاهیم قبل از تاریخ مزبور اساساً موجود نبودند.

  1. 3.      ظرف و قالب اجتماعی در علوم تجربی

”تاریخی بودن مفاهیم در علوم اجتماعی، در علم اقتصاد از نظرگاه دیگری نیز دارای اهمیت اساسی است. نظرگاه مزبور این است که تمامی‌‌مفاهیم مورد استفاده در این علوم دارای ”ظرف و قالب تاریخی“ خاص است و بدون توجه به قالب تاریخی مزبور، درک صحیح مفهوم ذیربط ممکن نیست. برای روشن شدن این نکته به مثالی از مفاهیم در علم اقتصاد توجه کنیم. همه می‌دانیم که ریکاردو، دانشمند به نام اقتصاد کلاسیک، عوامل تولید را در سه گروه کار، زمین، و سرمایه طبقه‌بندی می‌کرد. معنی واقعی این تقسیم‌بندی چیست؟ آیا باید تصور کرد که همیشه و در همه جا، عوامل تولید عبارتند از کار، زمین، و سرمایه؟ مگر نه این است که امروزه زمین در موارد متعددی عیناً با سایر سرمایه‌های فیزیکی یکسان پنداشته می‌شود؟ آیا ریکاردو این نکات را نمی‌فهمید و ما در طی زمان درک و فهم بهتری از مفهوم سرمایه پیدا کرده‌ایم و دیگر تفکیک زمین و سرمایه را منطقی نمی‌دانیم؟ جواب به این سؤالات منفی است. برای فهم درست منظور ریکاردو باید به قالب زمان، به معنی زمانی که این مفاهیم ارائه شده‌اند توجه کرد[1].

  1. 4.      ما بازاء عینی در علوم تجربی 

”نکتة دیگر ناشی از تجربی بودن مفاهیم در علوم اجتماعی و در علم اقتصاد این است که مفاهیم مزبور دارای مابازاء عینی می‌باشند و نمی‌توانند صرفاً و انحصاراً ذهنی باشند. معنی این سخن در این نکتة اساسی نهفته است که نظریه‌پرداز علوم اجتماعی و علم اقتصاد نمی‌تواند مفاهیم را آنگونه که از نظر تحلیل فلسفی درست می‌نماید و یا درست می‌داند تعریف کند. به عنوان مثال کار یا سرمایه چیست و چگونه باید این مفهوم را تعریف کرد؟ تولید کدام است؟ توسعه چیست؟ و... آیا توسعه را باید به گونه‌ای تعریف کرد که به نحوی از انحاء و به ”بهترین“ صورت تعالی و پیشرفت جامعه انسانی را تصویر کند؟ بر این اساس توسعه مشتمل بر چیست و کدام کشورها توسعه یافته‌اند؟ اگر از این طریق عمل کنیم، علی‌الاصول باید در ابتدا توسعه را کاملاً بر اساس ضوابط ذهنی و انتزاعی و با توجه به چهارچوبهای ارزشی و اخلاقی تعریف کنیم و مثلاً بگوییم توسعه شرایطی است که در آن مختصه‌های X و Y و Z‌ وجود داشته باشند. اکنون باید برای یافتن مصادیق عینی توسعه به دنیای واقعیات برویم، جوامع و کشورهای مختلف را مطالعه کنیم و ببینیم کدام جامعه یا کشور دارای این مختصه‌های (X، Y و Z) است. اگر شرایط کشوری با این مختصه‌ها تطبیق کرد این کشور توسعه یافته است و اگر نه آن کشور توسعه نیافته است. اما آیا این روش در علوم تجربی پذیرفته است؟ جواب قطعاً منفی است در علوم تجربی اساساً شروع از ذهن منتزع بی‌معنی و غیرقابل قبول است.

در ابتدا به جهان بیرون می‌نگریم و در این نگریستن است که مثلاً متوجه می‌شویم پدیده‌ای، واقعیتی است که در بیرون ذهن محقق به عنوان پدیدة توسعه یافتگی مطرح است. می‌بینیم که ما بازاء عینی مشخصی برای این پدیده وجود دارد. مشاهده می‌کنیم که تعدادی از کشورهای موجود جهان به عنوان کشورهای توسعه یافته شناخته شده‌اند و تعدادی دیگر به عنوان توسعه نیافته مشهورند. بحث و بررسی این نکته که آیا درست است به این کشورها توسعه یافته و یا توسعه نیافته بگوییم از حیطه بررسیهای علوم تجربی خارج است.

فعالیت علوم تجربی این است که با مطالعه این واقعیات عینی از مفاهیم توسعه یافتگی و توسعه نیافتگی، این مفاهیم را در عبارات مشخص و دقیق تعریف نماید تا بعداً بتواند از این تعاریف در فرضیه‌سازی‌ها و نظریه‌سازی‌ها استفاده کند.“

2-2- پیدایش علم اقتصاد و اقتصاد توسعه

 برای روشن شدن مسأله به زمان پیدایش اولیه این علم، یعنی اواخر قرن هیجدهم و مکان پیدایش آن یعنی انگلستان توجه کنیم. می‌دانیم علم اقتصاد نوین با کتاب ثروت ملل نوشته فیلسوف و اقتصاددان بزرگ جامعه انگلیس در دهة 1770، یعنی آدام اسمیت پایه‌گذاری شد. مشاهدة اصلی این دانشمند در زمینة علم اقتصاد را می‌توان در سطور زیر خلاصه کرد:

در اواخر قرن هجدهم، ظرفیتهای تولیدی و تولید جامعه اروپائی در شهرها و در بخش نوین مدام در حال افزایش بود. افزایشی که قابلیت تداوم داشت و از این نظر با افزایش تولید در برخی از دوره‌های قرون گذشته ماهیتاً متفاوت بود. مهمتر اینکه مشاهدات تفصیلی نشان می‌داد که عمال اصلی این افزایش‌های ظرفیت و تولید، صاحبان سرمایه نوین بودند که اصلی‌ترین و گاه تنها انگیزه فعالیتشان دنبال کردن نفع شخصی بود. این مشاهدات برای اسمیت که قبل از ورود به علم اقتصاد، معلم فلسفه اخلاق بود، این سؤال اساسی را مطرح کرد که قانونمندیهای اصلی افزایش ثروت (یا ظرفیت تولیدی) در جامعه کدامند؟ آیا دنبال کردن نفع شخصی (که از نظر اخلاق فردی مذموم و ناپسند است) باعث افزایش تولید و ظرفیت تولیدی (ثروت) جامعه می‌شود؟ اگر چنین است مکانیسم عمل چیست؟... می‌بینیم که فارغ از آنکه یافته‌های اسمیت چه بود، سؤال اصلی که بررسیهای علم اقتصاد را شروع کرد یافتن قانونمندیهای چگونگی افزایش توان در سطح کلان جامعه بوده. پس ملاحظه می‌کنیم که علم اقتصاد در ابتدای پیدایش خود، علم مربوط به کشف قانونمندی‌های افزایش تولید بوده است. این موضوع، یعنی ”کشف قانونمندی‌های افزایش تولید“ تاکنون نیز در محور بررسی‌های علم اقتصاد قرار دارد. نظریه‌پردازان بزرگ علم اقتصاد نیز تماماً به این نکته به عنوان محور و اصل علم اقتصاد پرداخته‌اند. اسمیت، ریکاردو، میل، سی، مارشال، والاس، لیست،‌ کینز و... همگی شواهدی بر این مدعا می‌باشند.

 البته باید توجه داشت که اشکالات اساسی نظام سرمایه داری را مارکس شناسایی ولی نسخه اشتباه برای آن پیچید و در نهایت کینز اصلاحات بزرگ نظام سرمایه داری را ایجاد نمود. روزی دنیا را اسمیت معماری کرد و به قول «سارو و‌هالبرونر» (برای جامعه آمریکا این بحث را داشتند) که اگر شما می‌خواهید نظام سرمایه‌داری آمریکا را بشناسید، باید سه معمار بزرگ را بشناسید؛  آدام اسمیت که طراحی این ساختمان را کرد، مارکس که عیوب این ساختمان را به دقت روشن کرد و کینز که نسخه درست را نوشت. معماران بزرگ این چنینی وجود داشتند و امروز در دنیای غرب چنین معمارانی نیستند و راه حل تئوریک برای این مسائل وجود ندارد.

از طرف دیگر علم اقتصاد توسعه که شاخه‌ای دیگر از علم اقتصاد است توسط اقتصاددانانی چون میردال شروع و

/ 0 نظر / 14 بازدید