27-( تمام متن) تأملاتی در تحلیل نظری انقلاب

مصاحبه با دکتر حسین عظیمی[2]

* از دیدگاه شما، در بررسی و تحلیل علل و عوامل انقلاب از منظر اقتصادی و یا اقتصاد سیاسی که یکی از دیدگاه‌های مهم در مطالعه پدیده های اجتماعی است، اولاً به چه مسائل و مطالبی معطوف خواهیم شد; ثانیاً دیدگاهی که ارائه می‌شود در مقایسه با دیدگاه‌های رقیب چه مبنای نظری می‌تواند داشته باشد و به لحاظ نظریه پردازی از چه قوام و استحکامی برخوردار است؟.

* نخست این که، تحلیل‌های یک‌سونگر از هر پدیده بزرگ تاریخی همیشه می‌تواند ناقص و احتمالاً گمراه کننده باشد. با توجه به این نکته است که نمی‌توان انقلاب ایران یا هر انقلاب دیگری را صرفاً ـ یا حتی عمدتاً ـ با تأکید بر یک وجه از وجوه زندگی فهمید. تفاوتی نمی‌کند که این وجه از زندگی، یعنی وجهی که مورد توجه قرار گرفته است، وجه اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و یا هر وجه دیگری باشد. به عبارت ساده تر، به نظر می‌رسد که انقلاب‌ها حوادثی فراگیر هستند که همه جنبه های زندگی را در برمی گیرند و دست کم به همین دلیل (هر چند دلایل دیگری هم هست) منشأ انقلاب‌ها را نمی‌توان با یک وجه از زندگی به طور کافی توضیح داد. تأکید می‌کنم که تحلیل صرفاً اقتصادی، سیاسی یا فرهنگی از یک انقلاب، یا هر تحلیل دیگری که صرفاً یک بعد از ابعاد را در نظر بگیرد تا جایی معتبر است که فقط بیان کننده همان بعد باشد و بیش از آن ادعایی نداشته باشد. اگر چنین تحلیلی بخواهد ادعایی بیش از این داشته باشد، حتماً دچار مشکل خواهد شد. از این رو به نظر می‌رسد که باید در بحث‌های تئوریک و نظری بیشتر به دنبال دیدگاه‌های باشیم که به نحوی این مجموعه را در هم تلفیق کرده باشند.

قبل از پیگیری این بحث، نکته دیگری را نیز باید مورد اشاره قرار دهیم و آن این است که تحلیل‌های ما در چارچوب علوم اجتماعی تجربی است و بنابراین از نقاط قوت و ضعفِ شناخته شده این تحلیل‌ها برخوردار است. برای مثال، میدانیم که در تحلیل‌های تجربی اجتماعی اولاً مکاتب فکری گوناگونی وجود دارد و ثانیاً حل و فصل اختلافات این مکاتب هم به سادگی عملی نیست. چرا که در این بررسی‌ها با علومی مواجه هستیم که امکان دسترسی به آزمایشگاه کنترل شده برایشان فراهم نیست. بحث و بررسی در این مقولات همانند بحث و گفتگو در علوم طبیعی نیست که اگر اختلافاتی بین دانشمندان بروز کرد، بتوان در صورت ضرورت، به آزمایشگاه کنترل شده ای مراجعه نمود و مشکل را در آن آزمایشگاه از طریق مشخص و قبول شده ای حل و فصل کرد. در علوم اجتماعی هیچ دانشمندی نمی‌تواند انتظار داشته باشد که جامعه ای را به عنوان آزمایشگاه تلقی کند و هر گونه بخواهد از این آزمایشگاه استفاده کند. از اینجاست که مکاتب فکری مطرح می‌شود و به همین دلیل، اختلاف نظرهای که پیدا می‌کنیم، اختلاف نظرهای است که نباید با تعصب غیر علمی به آن‌ها نگاه بشود.

نکته دیگر این که میدانیم از نظر روش‌شناسی، علوم اجتماعی تجربی هیچ گاه علومی جامع و کامل نیستند و نخواهند بود. معنی این حرف این است که در تحلیل علمی پدیدهای مثل انقلاب نمی‌شود انتظار داشت که همه ابعاد پدیده را بتوان در چارچوب علوم تجربی شناخت. نکته سوم این که انقلاب‌های مثل انقلاب اسلامی، پدیده های اجتماعی بسیار بزرگ و در عین حال تازه‌ای هستند. بحث و گفتگو درباره این انقلاب‌ها توسط افرادی که خودشان به نحوی از انحا آن را تجربه کرده‌اند و یا در آن درگیر بوده‌اند، نمی‌تواند براحتی به یک بحث عینی و دور از قضاوت‌های شخصی تبدیل شود. اکنون با عنایت به نکات فوق و با تأکید بر تردیدهای که مورد اشاره‌ام بود، وارد بحث در زمینه سؤالات شما می‌شوم. مشخص است که در تجزیه و تحلیل این انقلاب، مکاتب رقیب و نیز یک‌سونگری های داشته‌ایم. یکی از این مکاتب، یعنی تفکر کمونیستی که خیلی هم قدرتمند بود، با فروپاشی شوروی سابق قدرتش را از لحاظ عملی از دست داد. در این مکتب، همان طور که اطلاع دارید، گفته می‌شد که در تحلیل نهایی، انقلاب‌ها را باید با توجه و تأکید اساسی بر تحول در زیربناهای اقتصادی تجزیه و تحلیل کرد. بر اساس دیدگاه این مکتب، زمانی که زیربناهای اقتصادی در یک جامعه تغییر می‌کند یا روابط تولید با شیوه‌های تولید در تضاد قرار می‌گیرد، دوران انقلاب فرا می‌رسد، رو بناهای اجتماعی فرو می‌پاشد و نهایتاً نظام دیگری ایجاد می‌شود. در این نظریه اساس بحث، اقتصاد و امور اقتصادی است و حتی طبقات اجتماعی نیز در ارتباط با زیربنای اقتصادی، تعریف می‌شوند. البته این بحث‌ها و خصوصاً این بحثِ ساده شده، بحث‌های نیست که توسط خود مارکس ـ که یکی از دانشمندان ژرف بین و یکی از تحلیلگران عمیق نظام سرمایه داری محض است ـ عیناً ارائه شده باشد. ولی وقتی بحث‌های مارکسیستی به کوچه و بازار کشیده شد، همین تحلیل‌های مادی گرایانه و یکسونگر از انقلاب ارائه شد. در جامعه ما نیز همین برداشت بسیار ساده از تئوری مارکسیستی انقلاب که متکی بر تضادها، تشدید تضادها و نهایتاً فروپاشی روابط تولیدی و اجتماعی بود، وجود داشت.

پس از جنگ جهانی دوم، یعنی زمانی که جنگ سرد شدت گرفت و احتمال وقوع انقلاب‌های کمونیستی در کشورهای توسعه نیافته نسبتاً جدی تلقی می‌شد، مطالعات تازه‌ای در زمینه درک علل انقلاب سامان داده شد. از جمله این مطالعات می‌توان به بررسی‌های که در آمریکا به سرپرستی روستو انجام گرفت اشاره کرد. تحقیقاتی که نتایج نهایی‌اش در کتابی تحت عنوان مراحل رشد سرمایه داری منتشر گردید. در مقدمه این کتاب به صراحت آمده است که این نوشته، یک مانیفست غیر کمونیستی در زمینه تجزیه و تحلیل تاریخ است. مشخص است که در این کتاب، مکتبی رقیب از تفکر اجتماعی در مقابل مارکسیسم مطرح می‌گردد. در این مکتب فکری می‌توان ملاحظه کرد که نهایتاً با انقلاب این گونه برخورد می‌شود که این پدیده اجتماعی ناشی از فقر ملت‌ها در شرایطی است که جهان توسعه یافته، به مرز مرحله مصرف انبوه رسیده است. یعنی انقلاب مربوط به کشورها و جامعه‌های می‌شود که به شدت تحلیل رفته‌اند. سیاست خارجی آمریکا در آن دوران به شدت تحت تأثیر افکار روستو و افکار مطرح شده در کتاب مراحل رشد سرمایه داری بود; اگر برای آمریکا مهم بود که کشوری دچار انقلاب کمونیستی نشود، سعی می‌شد به آن کشور کمک شود تا ضمن صنعتی شدن، از فقر نجات یابد و در نتیجه، کمونیست نشود. بد نیست اشاره کنم که زمان اولیه پذیرش این تئوری حدوداً مصادف با سال‌های 35 تا50 شمسی بود. درست در همین سال‌هاست که جنگ سرد شدت دارد و از آنجا که مرز ایران و شوروی طولانی است، دنیای غرب به شدت مایل است که ایران در داخل بلوک غیر کمونیستی باقی بماند. در این راستاست که کمک زیادی به جامعه ایران می‌کنند تا فقر آن محدود شود و احتمال وقوع انقلاب کمونیستی در ایران ضعیف شود. فراموش نکنیم که ایرانِ آن زمان، تازه از تحولات دوران حکومت مرحوم دکتر مصدق خارج شده و هنوز سابقه و خاطره حزب توده (حزب کمونیستیِ آن زمان ایران) در ذهن‌ها تازه است. در هر حال، ملاحظه می‌کنیم که این نظریه دوم، فقر را منشأ انقلاب می‌داند. اما به تدریج و همراه با تکامل شناخت از پدیده انقلاب، روشن شد که این نظریه نیز یکسونگر است و مسئله را به درستی و با جامعیت ندیده است.

نظریه دیگری که در دوران اخیر برای توضیح انقلاب‌ها مطرح شده است و شاید انقلاب ایران را هم بتوان در چارچوب آن، بهتر فهمید، نظریه مربوط به تحولات التهاب آمیز دوران گذار، در شرایط نوسازی است. در این تئوری بحث این‌گونه مطرح می‌شود که دوران جدید تاریخی بشر، یعنی دوران صنعتی، یک عصر بین‌المللی است. کشورهای جهان چه بخواهند و چه نخواهند به داخل این عصر کشیده می‌شوند. پس از شروع این دوران جدید تاریخی همه کشورهای جهان به اجبار وارد یک دوران گذار تاریخی می‌شوند. اما دوران گذار تاریخی، دوران التهاب و بحران است و دلیل این امر این است که همه چیز در حال جا به جایی است و جامعه دارد به شکل و شمایل یک جامعه کاملاً تازه در می‌آید; فرهنگ، سیاست، اقتصاد و روان شناسی انسان‌های چنین جامعه ای متحول می‌شود و خلاصه سرتاپای این جامعه دگرگون می‌شود. طبیعی است که این تحول بنیانی بدون بحران، شدنی نیست; به علاوه، این تحول از یک دوران تاریخی به دوران تاریخی دیگر، زمانی تکمیل می‌شود که همه ابعاد زندگی این تحول را پشت سر گذاشته باشند. به عبارت دیگر، در اینجا ساختارها نیز باز تعریف می‌شوند; ساختار سیاسی، ساختار علمی ـ آموزشی، ساختار اقتصادی، ساختار زیربنایی، ساختار بین‌المللی و... و گفته می‌شود که این تحول تاریخی، زمانی می‌تواند کامل باشد که همه ساختارها تحول پیدا کرده و به شکل‌های نو درآمده باشند.

بحث بعدی این است که مطالعات علمی نشان داده که این ساختارها به هیچ صورتی قابلیت ندارند که در جریان تحول بنیانی خود متوازن حرکت کنند; به همین دلیل، همیشه یک شکاف ساختاری بین توسعه این ساختارها وجود خواهد داشت.

مطالعات و بررسی‌های انجام شده نشان می‌دهد که این شکاف‌ها اگر از حدی تجاوز کند، آنگاه این فاصله های حرکتی، مانع توسعه می‌شود. حال باید دید که در چه شرایطی این موانع ساختاری توسعه، بسیار شدید می‌شود و آیا این شدت گرفتن به انفجارها و انقلاب‌های اجتماعی کشیده می‌شود یا نه؟ در حدی که شناخت علمی وجود دارد می‌توان بحث را این‌گونه جلو برد که گاهی یک ساختار نسبت به ساختار دیگر عقب مانده است; گاهی یک ساختار نسبت به یک ساختار دیگر جلو افتاده است. این عقب‌ماندگی‌ها، یا این پیش افتادن‌ها شکاف‌های توسعه ای را مطرح می‌سازند. این شکاف‌ها در دو گروه قابل طبقه بندی هستند.

گروه اول، شکاف‌های را در بر می‌گیرد که ناشی از تفاوت بین توسعه ساختار سیاسی از یک طرف و سایر ساختارها از طرف دیگر است. در این گروه بحث این است که مثلاً شکاف بین توسعه ساختار سیاسی و توسعه ساختار اقتصادی تا چه حدی است. آیا ساختار سیاسی بیشتر توسعه پیدا کرده یا ساختار اقتصادی؟ یا شکاف بین ساختار سیاسی و ساختار فرهنگی چه مقدار است؟ آیا ساختار سیاسی بیشتر توسعه پیدا کرده یا ساختار فرهنگی و...؟

گروه دوم، شکاف‌های را در بر می‌گیرد که ناشی از تحول ساختارهای غیرسیاسی نسبت به یکدیگر است. برای مثال، ساختار علمی و اقتصادی نسبت به هم، یا ساختار بین‌المللی و اقتصادی نسبت به هم و غیره. در این نظریه جدید، بحثی که می‌شود این است که وقتی شکاف بین ساختار سیاسی و ساختارهای دیگر شدت پیدا کند و شکل آن هم این گونه باشد که ساختار سیاسی به شدت نسبت به ساختارهای دیگر عقب‌مانده باشد و وضعیت طوری گردد که انعطاف‌پذیری در ساختار سیاسی بسیار محدود باشد، در این شرایط، زمان، زمان انفجارها و انقلاب‌های اجتماعی است. به عبارت دیگر، زمینه برای بروز کنش‌های اجتماعی به شدت آماده است. البته باز هم این وضعیت الزاماً به انقلاب نمی انجامد و بستگی دارد به این که آیا برای مثال، ساختار بین‌المللی دخالت کند و ساختار سیاسی را برای مدتی حفظ کند; و یا ساختارهای پیشرفته را عقب براند و آرام آرام آن شکاف‌ها را به جایی برساند که قابل تحمل باشد. این از نظر مفهومی مثل این می‌شود که فرض کنید یک نخی دارید که وزنه خاصی را می‌تواند تحمل کند; تا آنجا که فشار وارد بر این نخ، زیر مقدار تحمل آن است، نخ سالم می‌ماند، ولی اگر فشار وارد کمی از حد تحمل آن بالاتر رود این نخ پاره می‌شود. برای جلوگیری از پاره شدن نخ می‌توان چندین کار کرد و با این کارها جلو پاره شدن آن را برای مدتی گرفت. یعنی در این نظریه، بحث الزام به انقلاب فقط در یک وضیعت از وضعیت‌های متعدد، ممکن و قابل طرح است; در سایر وضعیت‌ها التهاب و عدم تعادل و بحران هست، ولی از انقلاب خبری نیست. به عبارت دیگر، اصل این نیست که انقلاب اتفاق بیفتد، بلکه انقلاب‌ها همان استثناها هستند. در این تئوری جدید، وقتی که توسعه ساختار سیاسی یک جامعه به شدت از توسعه سایر ساختارها عقب بماند عصر، عصر انقلاب‌های اجتماعی می‌شود و اگر شکاف ساختاری بین سایر ساختارها ایجاد شود زمان، زمان اتلاف منابع اجتماعی ـ اقتصادی است. برای مثال، اگر ساختار علمی خیلی پیشرفت کند ولی ساختار زیر بنایی، به نسبت، عقب مانده باشد، در این وضعیت، جامعه از پیشرفت علمی استفاده کافی نخواهد کرد و دچار اتلاف منابع خواهد شد. یا اگر ساختار ارتباطی خیلی توسعه یافته باشد، ولی در کنار این ساختار ارتباطی پیشرفته، ساختار تأمین سرمایه، به نسبت، عقب‌مانده باشد، از شبکه راه‌های پیشرفته یا مخابرات پیشرفته کشور به اندازه کافی نمی‌توان استفاده کرد و اتلاف منابع به وجود می‌آید.

اجازه دهید عرایضم را تا اینجا خلاصه کنم. نکته اولی که اشاره کردم این بود که تحلیل‌های یکسونگر تحلیل‌های خوبی از پدیده‌های اجتماعی نیستند و حداکثر می‌توانند جنبه‌ای از جنبه‌های یک تحول اجتماعی را، آن هم تا حدی، روشن کنند. نکته دیگر مورد اشاره ما این بود که اولین نظریه منسجم در توضیح انقلاب‌ها، در دوران معاصر، تحلیل متکی بر مبنای مارکسیستی است که تحلیلی یکسونگر بوده و حتی نتوانسته انقلاب 1917 روسیه را نیز توضیح بدهد. میدانیم که بر اساس تحلیل مارکسیستی، انقلاب باید در پیشرفته‌ترین کشور سرمایه داری صورت گیرد، در حالی که انقلاب اکتبر در کشوری که در مراحل اولیه سرمایه داری بود صورت گرفت (روسیه در آن زمان، عقب مانده‌ترین کشور نبود، ولی پیشرفته‌ترین هم نبود). بعد اشاره کردیم که به تدریج نظریه دومی که بر نظریه های روستو استوار بود مطرح شد. این نظریه هم به نوعی دیگر دچار یکسو نگری شد و نتوانست در توضیح انقلاب‌ها موفق باشد. نظریه سومی که در این زمینه مطرح شده و قدرت توضیحی بیشتری دارد، همین نظریه مربوط به گذار تاریخی از دوران‌های بزرگ بشری است. در این زمینه نکاتی را عرض کردم که دوباره آن‌ها را تحت عنوان اصول ثابت توسعه به شرح زیر خلاصه می‌کنم.

اصل اول، اصل جامعیت یا فراگیری است; به این معنی که توسعه یک جامعه، که در بحران گذار قرار گرفته در گرو توسعه کامل تمام ابعاد زندگی در آن جامعه است.

اصل دوم، اصل عدم توازن است; به این معنی که محال است بتوانیم ساختارهای مختلف جامعه را به صورت متوازن حرکت بدهیم. بنابراین، تحول در ساختارهای مختلف و در ابعاد مختلف زندگی در هر جامعه در حال گذار از فرآیندی نا متوازن عبور می‌کند.

اصل سوم، اصطکاک است; به این معنی که وقتی ساختارها متوازن حرکت نمی‌کنند، این عدم توازن باعث ایجاد اصطکاک بین ساختارها می‌شود. اصل چهارم، التهاب; اصل پنجم، انقلاب; و اصل ششم، خمودگی است. اصول التهاب و انقلاب معطوف به عقب‌ماندگی شدید ساختار سیاسی از سایر ساختارها، و اصل خمودگی معطوف به عدم توازن شدید بین سایر ساختارهاست که به اتلاف منابع و خمودگی جامعه منتهی می‌گردد. و لازم است تأکید کنم که علیرغم اهمیت ساختار سیاسی برای توسعه یک جامعه و برای جلوگیری از انفجارهای اجتماعی، حتی در این زمینه نیز نمی‌توان به تحلیلی یکسونگر بسنده کرد و مثلاً تصور نمود که ساختار سیاسی پیشرفته الزاماً باعث توسعه جامعه می‌شود. برای روشن شدن مسئله، توجه شما را به جامعه هند جلب می‌کنم که در ادبیات مرسوم اجتماعی گفته می‌شود از نظر سیاسی ساختار نسبتاً پیشرفته‌ای دارد. ملاحظه می‌کنیم که علیرغم این ساختار نسبتاً پیشرفته، هند هنوز هم نتوانسته از مدار توسعه‌نیافتگی و فقر خارج شود و توسعه یابد. بلکه آنچه اتفاق افتاده این است که این ساختار سیاسی که نسبت به خیلی از کشورهای جهان سوم پیشرفته‌تر است دچار اتلاف شده; چرا؟ چون ساختارهای دیگر به کمکش نیامده‌اند، ولی چون ساختار سیاسی کمی پیشرفته‌تر از سایر ساختارها بوده، این اتلاف به انقلاب‌های اجتماعی منجر نشده است. در حالی که اگر عقب می‌ماند وضع دیگری مطرح می‌شد.

* خیلی از نظریه‌ها و مخصوصاً بسیاری از نظریه‌های اقتصادی ظاهراً معتقدند که انقلاب‌ها می‌آیند، نه این که خلق شوند; یعنی بحث را بیشتر ساختاری می‌کنند. حال در مورد انقلاب اسلامی با فرض قبول تحلیل ساختاری، ماهیت و سمت و سوی انقلاب را چگونه باید تحلیل نمود؟ چرا که در این مبنا به هر حال انقلاب ایجاد نمی‌شود تا آن کسی که آن را ایجاد می‌کند به آن جهت بدهد، بلکه می‌آید و زاده می‌شود و از درون همین گُسست ها و شکاف‌ها و تعارض‌ها سر بر می‌آورد. پس احتمالاً باید سمت و سوی آن نیز پیشاپیش رنگ خاصی گرفته باشد!

* آنچه بنده می‌توانم عرض کنم این است که می‌توان گفت انقلاب‌ها ساختاری هستند و در صورتی که شرایط پیش گفته، در وضیعت استثناییِ مورد اشاره فراهم شود، آنگاه انقلاب خواهد آمد. اما این عبارت به این معنی نیست که ماهیت انقلاب هم از پیش توسط همین نیروهای ساختاری تعیین شود. برای روشن شدن مسئله، اول باید دید انقلاب را چگونه تعریف می‌کنیم. انقلاب عبارت است از انفجاری که اتفاق می‌افتد و نظام خاصی از حکومت و زندگی را به هم می‌ریزد. گاهی ممکن است انقلاب را وسیع‌تر از این تعریف کنیم و بگوییم انقلاب نه تنها انفجاری است که اتفاق می‌افتد و نظام را به هم می‌ریزد، بلکه شامل نظام‌هایی که بعد از آن ایجاد می‌شود هم هست. به نظر نمی‌آید که این تعریف دوم تعریفی کارساز و صحیح باشد و بتوانیم آن را بپذیریم; انقلاب در واقع همان انفجاری است که در مقطعی از زمان صورت می‌گیرد و با وقوع خود، قطعاً نظامی از سیاست و زندگی را کنار میزند. به این مفهوم، انقلاب می‌آید و ساختاری است. ولی این که انقلاب چه ماهیتی می‌گیرد; نکته‌ای است که در بطن روابط سازنده انقلاب، تعیین‌شده نیست. عنایت بفرمایید که اشاره کردیم: در وضعیتی که ساختار سیاسی به شدت عقب‌مانده و ساختارهای دیگر به شدت پیشرفته‌اند; شرایط ویژه‌ای برای کمک به ساختار عقب‌مانده سیاسی وجود ندارد; و قابلیت انعطاف هم در ساختار سیاسی نیست، به همین دلیل، عصر انفجارهای اجتماعی فرا می‌رسد. ولی در بحث‌ها هیچ جا اشاره ای نداشتیم که این انقلاب که حکومت ویژه‌ای را می‌برد، حتماً حکومت ویژه دیگری را خواهد آورد. چنین چیزی در نیروهای ساختاری انقلاب قابل رؤیت نیست. آنچه ماهیت بعدی انقلاب را روشن خواهد کرد شرایط ویژه آن کشور است; مثلاً این که آن کشور دارای چه فرهنگی است، چه گروه‌هایی در آن کشور قدرتمندند، چه گروه‌هایی دارای ابزار نفوذ هستند، مردم چه وضعیتی دارند و.... این‌ها است که ماهیت نظام بعدی را روشن می‌کند و به همین دلیل هم تصور من این است که به این دلایل می‌توانیم در مورد شرایط ایران این‌طور بگوییم که این انفجار به هر حال می‌آمد. ولی این که پس از وقوع انفجار، حتماً انقلاب اسلامی از دل آن بیرون می‌آمد، بحثی دیگر است. در اینجا تصور من این است که وضعیت ویژه تاریخی جامعه ما در زمان و در مقطع وقوع انفجار، خصلت ویژه‌ای به این انقلاب داد. ویژگی‌های جامعه ایران از قبیل فرهنگ شیعه، و رابطه نزدیک گروه‌ها و اقشار وسیع مردم با روحانیت، شکل گیری شخصیت‌های ویژه رهبری در روحانیت در این زمان خاص، و با توجه به مسائل متعدد دیگری که می‌شود بحث کرد، باعث شد که ماهیت این انقلاب، اسلامی شود و طبیعی است که انقلاب آثار و پیامدهای ویژه‌ای را هم به دنبال داشت.

اگر ما این مجموعه را نمی‌داشتیم، انقلاب می‌توانست ماهیت دیگری پیدا کند; در عین حالی که این انقلاب می‌آمد. بنابراین، غرض من این است که تا آنجا که قابل درک است باید گفت: بله، انقلاب ساختاری است و می‌آید. ولی وقتی آمد ماهیت خودش را هم عیناً به دنبال نمی‌آورد. ماهیت آن، به نیروهای موجود و آرایش آن‌ها و به فرهنگی که در آن مقطع خاص در جامعه، موجود است و نیز به عوامل متعدد دیگر، بستگی دارد.

* اگر به لحاظ ساختاری انقلاب‌ها می‌آیند و باید هم می‌آمدند، چه اتفاقی افتاد که انقلاب صفت اسلامی به خود گرفت و فرضاً چرا اتفاقات دیگری نیفتاد؟ چرا که در آن موقع آلترناتیوها و جایگزین‌های مطرح بودند مانند انقلاب دمکراتیک اسلامی; گرچه آن‌ها هم به نحوی جنبه اسلامی داشتند و نسل خاصی از مبارزان آن‌ها را دنبال می‌کردند، مثل مجاهدین خلق. و خلاصه این که چرا پس از پیروزی، دیدگاه‌های دیگر نتوانستند انقلاب را به دست بگیرند؟ به بیان دیگر، جناب عالی مرزی کشیدید بین وقوع انقلاب و بین سمت گیری و شکل یابی آن، پس از مرحله فروپاشی و پیروزی انقلابیون. در اینجا این سؤال مطرح است که آیا نمی‌شود گفت آن زمینه‌های که موجب بروز یک انقلاب می‌شود، همان‌ها به سمت و سویی که انقلاب پس از پیروزی پیدا می‌کند جهت می‌دهد; و یا برعکس، اگر انقلابی سمت و سوی خاصی پیدا کرد از آنجا می‌شود پی برد و پلی زد به این که چنان زمینه‌های در بستر تاریخی انقلاب وجود داشته و در نتیجه انقلاب به همان سمت رفته است. طبق فرمایش شما کاملاً این مرز قابل تفکیک است; یعنی ما به لحاظ نظری می‌توانیم بین بستر تاریخی وقوع یک انقلاب و بین سمت و سویی که پس از پیروزی پیدا می‌کند، کاملاً تفکیک نماییم!.

* در جواب، اجازه دهید مجدداً به بحث‌های قبل بازگردیم. مشاهده کردیم که در بحث ما وجوه مختلفی از زندگی هر جامعه تحت عنوان ساختار تعریف شد و گفتیم که جوامعی داریم به نام جوامع در حال گذار که در شرایط التهاب نظری قرار گرفته‌اند.

باز هم بحث کردیم که ساختارهای مختلف در این جوامع ممکن است با هم هماهنگ یا ناهماهنگ باشند; اگر ناهماهنگ بودند شکاف توسعه ای ایجاد می‌شود. ملاحظه می‌کنید که این مجموعه از بحث هیچ ارتباطی به مکان خاصی ندارد که مثلاً بحث مربوط به ایران باشد یا ویتنام یا کشوری دیگر. این بحث، فرهنگ‌های مختلف، اقتصادهای مختلف و جوامع مختلف را در بر می‌گیرد. پس می‌بینیم که تا اینجا با یک بحث عمومی و اساسی سرو کار داریم که چارچوب نظری ما را فراهم می‌کند و به ادعای بنده همان نظریه عام انقلاب است و ما در ارتباط با این نظریه عام، میگوییم انقلاب می‌آید یا نمی‌آید. طبیعی است که این تئوری عام وقتی در جامعه خاصی شکل بگیرد مجبور است رنگ و بو و جسم و شکل داشته باشد و دیگر، جداسازی به شکل ساده ممکن نیست. به عبارت دیگر، اگر به جامعه ای خاص نگاه کنید، چگونه می‌توان در این جامعه در زمان متوقف شد و گفت که این انقلاب مثلاً مال ده سال، پانزده سال یا بیست سال پیش بوده است؟

جامعه یک مجموعه اجتماعی کاملاً به هم پیچیده و دارای ارتباطات وسیع و چندجانبه است. پس نباید بحث را از پویایی و دینامیک بودن خارج کرد. به این صورت است که باید تأکید کرد که ما معمولاً یک تحلیل عمومی‌تر داریم که همان تحلیل نظری است و از ویژگی‌های یک جامعه خاص و به اعتباری، از هر جامعه خاصی منتزع گردیده است. این بحث عمومی معیارهای درک و فهم پدیده‌ها را به ما می‌دهد و با این معیارها وارد بررسی یک جامعه خاص می‌شویم. این معیار عمومی را هم از دنیایی توهمی به دست نیاورده‌ایم، بلکه این تئوری عمومی حاصل بحث و بررسی حالات واقعی قبلی است. مثلاً انقلابی در فرانسه، انقلاب دیگری در کوبا، انقلاب دیگری در چین، انقلابی در مصر، انقلابی در ایران و انقلابی در کشوری دیگر اتفاق افتاده است. این انقلاب‌ها به تدریج مطالعه شده و حاصل این مطالعات به شناختی عمومی و انتزاعی انجامیده و مدلی به دست آمده است. این مدل به ما می‌گوید که انقلاب در شرایط z , y , xمی‌آید یا نمی‌آید، ولی نمی‌تواند به ما بگوید که این انقلاب با چه ماهیتی می‌آید. چون ماهیت‌ها همان چیزهای است که ما از آن انتزاع کردهایم. وقتی این z , y , x را پیدا کردیم، طبیعی است که با این ابزار می‌توانیم به جامعه برگردیم، وضعیت جامعه را مطالعه کنیم و بر اساس این مطالعه، پیش بینی‌های نیز بکنیم. به عنوان مثال، وقتی با این ابزار به جامعه خودمان بر می‌گردیم از خود می‌پرسیم که با چه معیاری پیشرفتگی یا عقب‌ماندگی نسبی ساختار سیاسی را می‌توان روشن ساخت؟ آیا ساختار سیاسی ما طوری است که مثلاً در تضاد با سایر ساختارها قرار گرفته و به شدت عقب مانده است، و باید منتظر انفجارهای اجتماعی بود؟ و یا وضعیت به گونه‌ای دیگر است و باید پیش بینی دیگری کرد؟

مقصود من این است که در علوم اجتماعی تجربی روشی داریم که وقتی در جوامع مختلف اتفاقاتی می‌افتد، این اتفاقات را تجزیه و تحلیل می‌کنیم و الگویی کلی از آن‌ها در می‌آوریم. سپس با آن الگوی کلی برای فهم دقیق‌تر مسئله به جامعه باز می‌گردیم و این رفت و برگشتها مدام تکرار می‌شود و درک بهتری از پدیده برای ما حاصل می‌کند. از این رو، وقتی میگوییم انقلاب می‌آید، داریم با آن الگوی کلی میگوییم. طبیعی است که وقتی به جامعه خاص مورد نظر، مثلاً جامعه ایران قبل از انقلاب، بازگردیم آن وقت با مطالعه وضعیت واقعی، بیشتر از آن که انقلاب می‌آید یا نمی‌آید را هم می‌شود دید و مثلاً می‌توان حدس‌های راجع به سمت و سوی بعدی انقلاب هم زد. البته همان طور که قبلاً هم اشاره کردم، واقعاً هنوز خیلی زود است که بتوانیم همه ریشه‌های انقلاب را بفهمیم; چون خیلی به آن نزدیک هستیم و مطالعه بی‌طرفانه تاریخ، نیازمند گذشت زمان نسبتاً طولانی است. ولی در حدی که درک و فهم این پدیده تاریخی در زمان حال مقدور است، می‌بینیم که اگر به اتفاقاتی که قبل از انقلاب در ایران افتاده دقت کنیم، بخشی از این اتفاقات از همان ابتدا دارای رنگ و بوی اسلامی بوده و بخشی دارای این رنگ و بو نبوده است.

البته این مشکلی نیست که مثلاً امروز برگردیم به مطالعه جامعه قبل از انقلاب و بگوییم این انقلاب از ابتدا اسلامی بوده است; منتها این خواندن تاریخ از آخر قضیه است. اگر صحبت از تئوری و نظریه است، تئوری

/ 0 نظر / 7 بازدید