به مناسبت هفتمین روز در گذشت استاد برجسته توسعه ایران دکتر حسین عظیمی

زیستن عاشقانه

احسان هوشمند
روزنامه ایران 24 اردیبهشت 1382


باز دست مرگ بی هنگام کند
میوه ای بایسته از اشجار علم

محتشم کاشانی

حدود هفت روز از درگذشت ناباورانه محقق و دانشمند دردمند توسعه ایران مرحوم دکتر عظیمی می گذرد وقاطبه دوستان، همکاران، دانشجویان و محققان و روشنفکران کشور سوگوار این ضایعه ملی یعنی فقد آن معلم صمیمی و سختکوش هستند.
بی گمان آنچه حسین عظیمی این فرزند پاک نهاد کویر را برجسته کرد زندگی او، تلاش او، منش او، روش او و بینش اوست که از او دانشمندی وطن دوست، عمیق، متساهل و متسامح و امیدوار به آینده ساخت.


خرم تن آنکه نام نیکش
ماند پس مرگ جاودانی

"سعدی"

الف: وسعت و جامعیت نظر و تئوری

دغدغه اصلی اندیشه ورزی دکتر عظیمی همواره توسعه ایران بود. از مناظر دکتر عظیمی "توسعه فرآیندی است که طی آن باورهای فرهنگی، نهادهای اجتماعی، نهادهای اقتصادی و نهادهای سیاسی به صورت بنیادی متحول می شوند تا متناسب با ظرفیتهای شناخته شده جدید شوند و طی این فرآیند سطح رفاه جامعه ارتقا می یابد." (عظیمی، 1378: 42)
بر این اساس وی "عصاره و جوهر" را متکی بر "مبنای علمی و فنی نوین بشری" ارزیابی کرده و در عرصه اقتصادی مدعی است "جامعه توسعه یافته جامعه ای است که اساساً برای تولید به مبانی نوین می اندیشد و جامعه توسعه نیافته هنوز توان این کار را پیدا نکرده است." (عظیمی، 1373: 175) لذا از این منظر درخت توسعه اقتصادی بر ریشه ای کارآمد یعنی "فرهنگ مناسب" استوارست (قبلی 1790)

عظیمی از دو مسیر اصلی قابل تصور برای پیمودن فرآیند توسعه یعنی محوریت تحول فرهنگی (حکومت اندیشه و کلام) و محوریت تحول فیزیکی (حکومت سرمایه) محور اندیشه یعنی تحول فرهنگی را مقدم می داند (عظیمی، 1378: 55) و در زمینه اهمیت باورها و ارزشها در فرآیند توسعه می نویسد: "یک تمدن با یک یا چند اندیشه (بصیرت) اساسی شکل می گیرد. این تمدن با زوال آن اندیشه یا اندیشه ها سقوط می کند و نیز هر تمدن بر اساس اندیشه و بصیرت اصلی آن دارای ظرفیت خاصی است و نمی توان از ظرفیت اصلی اندیشه های خود تجاوز کند." (قبلی : 35)
دکتر عظیمی در این رهیافت باورهای مناسب فرهنگی عمده و اساسی و لازم برای فرآیند توسعه اقتصادی را اینگونه برشمارد :" حاکمیت نگرش علمی بر باورهای فرهنگی جامعه
- باور فرهنگی به برابری انسانها
- باور فرهنگی به لزوم احترام به حقوق دیگران
- باور فرهنگی به لزوم نظم پذیری جمعی
- باور فرهنگی به آزادی سیاسی
- باور فرهنگی به لزوم توجه معقول به دنیا و مسائل مادی مربوط به آن و دوری از ریاضت و زهد نامعقول" (عظیمی، 1373: 183)

همچنین وی تاکید داشت: "در زمینه تحول مناسب فرهنگی، حداقل باید سه استراتژی اصلی در این زمینه را با جدیت پیگیری کرد و منابع انسانی و فرهنگی لازم برای تحقق حرکت در این مسیرها را تامین نمود: تخصیص منابع کافی به جنبه های پرورشی به ویژه در مدارس ابتدایی و راهنمایی، تامین نیازهای اساسی زندگی و حیات اکثریت جامعه و الگوسازی فرهنگی مناسب." (قبلی: 193)
از نظر دکتر عظیمی نهادها و ساختارهای سازمانی تامین کننده، تحکیم کننده شکوفا ساز تمدن جدید و لازم برای توسعه ایران در مقطع فعلی باید دارای اختصاصات زیر باشند.
- نهاد حکومتی متکی بر دموکراسی
- مشروعیت علم در امور علمی
- مشروعیت آرای مردم در امور غیر علمی
- محدودیت دخالتهای دولت
- عدم تمرکز در تصمیم گیریها
- نهاد قضایی پاسدار حریم آزادیهای مردم
- مستقل از دولت
- مقتدر
- قانونمند
- کارا
- سریع
- ارزان، در دسترس
3. رسانه های جمعی، مستقل از دولت، متنوع، فراگیر، آزاد
4. دانشگاهها و موسسات عالی، مستقل از دولت، معتبر، در اختیار صاحبان
5. احزاب سیاسی، مستقل از دولت، متنوع، فراگیر، محل پرورش نوآوران سیاسی
6. موسسات نظریه پردازی، مجامع علمی و موسسات تحقیقاتی، مستقل از دولت، متنوع، آزاد و فقط محدود به حدود علم، محل پرورش دانشمندان
7. موسسات پژوهشهای کاربردی، مستقل از دولت، متنوع، فراگیر، محل پرورش نوآوران فنی
8. مجامع و تشکیلات صنعتی تولیدی و شرکتهای سرمایه گذاری، مستقل از دولت، متنوع، دارای قدرت، محل پرورش نوآوران اقتصادی
9. ساختار بودجه دولت، متکی بر تولید اقتصادی، متکی بر کار مردم، قانونمند، متکی بر نگرش آینده نگری و مدیریت علمی- فنی
01. نظام آموزش عمومی، فراگیر، متکی بر هدف اصلی پرورش انسانهای نو و اجتماعی کردن آنها، رایگان، متکی بر نیروهای انسانی ویژه و فضای مناسب
11. نظام آموزش فنی و حرفه ای، فراگیر، در ارتباط مستقیم با بافت اقتصادی جامعه، محل عرضه نیروی انسانی ماهر
21. زیر ساختهای اقتصادی، شبکه بانکی گسترده، بازار سرمایه، مهار منابع آب و خاک، شبکه تامین انرژی، تجهیزات وسیع تولیدی، پذیرفته بودن پیگیری سود در امور اقتصادی
31. زیر ساختهای اجتماعی، نظام حمایتهای اجتماعی معقول و فراگیر، نظام بیمه های اجتماعی فراگیر، نظام بیمه های فردی فراگیر
41. نظام تشنج زدایی از روابط خارجی، سیاست خارجی معقول، نیروهای دفاعی کافی،
اتحادیه ها و پیوندهای منطقه ای اقتصادی قوی، پیوندهای فرهنگی گسترده
51. نظام پیوستگی اقتصاد در جهان، عضویت موثر در سازمانهای بین المللی، نظام گمرکی نسبتاً باز، نظام حمایتهای اقتصادی مناسب (عظیمی، )

شاید زندگی در کویر و تحمل مشقات و سختی های زندگی کویری آنجا که به قول دکتر شریعتی "نفی آبادیها است" تاریخی که در صورت جغرافا ظاهر شده است (شریعتی، 1367، 210) موجب شده بود تا همواره تلاش شگرف از خصوصیات شخصیتی عظیمی شده و از سوی دیگر توجه به فقرا و محرومان هم در کانون نظریات او نظر گرفته باشد. تز دکتر عظیمی در آکسفورد یعنی قدیمی ترین دانشگاه جهان هم "فقر در ایران" است.

در همان اوان شروع به کار در برنامه و بودجه هم بر این نکته تاکید داشت که وضعیت فقر در ایران و عدم توانایی تامین حداقل نیازهای اساسی متناسب با معیارهای اسلامی- انسانی در جامعه ما چیزی نیست که بتوان به سادگی از آن گذشت (عظیمی، 1364:13) در سالهای آتی با هم نگران وضعیت این پدیده شوم بود. علیرغم اینکه در دوران پس از انقلاب فعالیتهای زیادی در جهت حذف و محرومیت صورت گرفته است، ولی باز هم همان عوامل توسعه نیافتگی باعث شده که هنوز هم جامعه درگیر فقر قابل توجهی باشد. این امر نشان می دهد که اگر با مساله فقر برخورد جدی تر نشود، این بلیه و مصیبت انسانی هولناک برای سالها در جامعه باقی خواهد ماند" (عظیمی، 1369:54)

با بررسی آثار این اندیشمند توسعه فهم عمیق وی با تئوری های نظریه پردازان غربی، درک چند بعدی وی از توسعه و پرهیز از تقلیل درک اقتصادی صرف از توسعه و از همه مهمتر شناخت گسترده او از تحولات اجتماعی اقتصادی جامعه ایران بسیار برجسته می نماید که در عرصه عمل هم نمود خود را در آثار و نیز دوران کوتاه کاراجرایی- تکنیکی وی در موسسه عالی آموزش و پژوهش نمایان ساخت.

ب- صداقت و عشق در کار

در میان عام و خاص منش انسانی دکتر عظیمی همواره زبانزده بوده و هست. او حتی در سخت ترین شرایط پا را از دایره انصاف و تعادل خارج نکرد. عظیمی وطن دوست بزرگی هم بود به قول دوست و جانشین کاری او یعنی آقای علی میرزایی " دکتر عظیمی هیچگاه جز از ایران و توسعه ایران نگفت" امری که آثار و نوشته های او گواه مسجلی برآن است.
در آن سالهای بی مهری که عظیمی از کار و کلاس و دانشگاه محروم بود و چه بسا ناتوان از تامین حداقل نیازهای معیشتی، چه زیبا و عاشقانه دعوت یکی از شرکت های بزرگ نفتی را برای سخنرانی در لندن رد کرد، حق الزحمه 4500 پوندی برای 45 دقیقه سخنرانی ممکن است وسوسه ای برای هر کسی آن هم در شرایط آن مرحوم باشد اما عظیمی آن را نپذیرفت و در پاسخ سوال من با صلابت پاسخ داد که در ازای دریافت 4500 پوند با شناختی که آن شرکت نفتی از اوضاع ایران به دست خواهد آورد هزاران بار بیشتر از آن رقم را از حساب ملت برداشت خواهد کرد!
در این اواخر که به سمت ریاست موسسه آموزش عالی و پژوهش برنامه ریزی و مدیریت برگزیده شده بود نشان داد که چه اندازه به آرمان ها و دیدگاههایش وفادار است. در جلسه ای مورخ 9 دی ماه با تعدادی از نمایندگان مجلس گفت: "من همیشه با عشق کار می کردم. نه دنبال پول بودم نه چیزهای دیگر. الان که اینجا آمده ام کار من ده برابر شده است. درآمدم هم یک سوم شده است. ولی عشقش هست اما بین عشق و دیوانگی یک مرز هست اما من از این مرز عبور نخواهم کرد و دیوانگی این است که ببینم نتایج این کار برای مملکت اثر ندارد، فایده ای ندارد، در آن صورت به دانشگاه باز خواهم گشت."
باری، در حالی هفت روز از درگذشت آن عزیز سفر کرده می گذرد که غم فراقش طاقت از ما ربوده است.

راهش پررهرو